Ταυτότητα και Αίσθημα του Ανήκειν στη Φοιτητική Ζωή

Η φοιτητική ζωή δεν είναι μόνο μια ακαδημαϊκή εμπειρία, αλλά μια περίοδος βαθιάς προσωπικής μετάβασης, αναζήτησης και διαμόρφωσης ταυτότητας. Είναι μια μετάβαση. Μαζί με τη γνώση, τις νέες φιλίες και τις προκλήσεις, αναδύεται συχνά ένα εσωτερικό ερώτημα: «Ανήκω εδώ;» Κατά αυτόν τον τρόπο, γίνεται απαραίτητο να απαντηθεί το ερώτημα, γιατί το «ανήκειν» έχει τόσο μεγάλη σημασία.

Η ανάγκη του ανήκειν δεν είναι πολυτέλεια, είναι θεμελιώδης ψυχολογική ανάγκη, παρόμοια με την ανάγκη για ασφάλεια και αποδοχή (Allen et al., 2021; Pedler et al., 2022). Όταν ικανοποιείται, μας επιτρέπει να συμμετέχουμε, να εκφραζόμαστε, να μαθαίνουμε και να συνδεόμαστε ουσιαστικά με τους άλλους. Όταν απουσιάζει, μπορεί να βιώνουμε απομόνωση, αμφιβολία ή το αίσθημα ότι είμαστε «εκτός τόπου» ακόμη κι όταν βρισκόμαστε ανάμεσα σε οικείους ανθρώπους (Ahn et al., 2020).

Η είσοδος στο πανεπιστήμιο ή στο κολλέγιο είναι για πολλούς φοιτητές μια τέτοια μεγάλη μετάβαση, καθώς όλα είναι νέα, νέο περιβάλλον, νέοι ρόλοι, νέες προσδοκίες (Credé & Niehorster, 2012). Η μετάβαση γίνεται ακόμα μεγαλύτερη όταν κάποιοι φοιτητές μετακινούνται από άλλη πόλη ή χώρα. Άλλοι προσπαθούν να καταλάβουν ποιοι είναι και πώς θέλουν να εκφραστούν. Και πολλοί, χωρίς να εκφράζονται δυνατά,  σκέφτονται, ότι όλοι οι άλλοι φαίνεται να ξέρουν τι κάνουν, εκτός από εκείνους.

Ωστόσο, το να νιώθει κάποιος ότι δεν ανήκει, ιδιαίτερα στην αρχή, είναι πολύ πιο κοινό απ’ όσο νομίζει. Δεν σημαίνει ότι κάτι πάει στραβά μαζί του, αλλά ότι βρίσκεται σε διαδικασία προσαρμογής και εξέλιξης. Κι εδώ αναδύεται η έννοια της ταυτότητας, μια ζωντανή και εξελισσόμενη διαδικασία. Η ταυτότητα δεν είναι μια ετικέτα, ούτε μόνο μία μόνο ιδιότητα. Είναι το σύνολο των εμπειριών, των ρόλων, των αξιών και των τρόπων με τους οποίους βλέπουμε τον εαυτό μας και τον κόσμο. Βρίσκεται σε συνεχή εξέλιξη και δεν τελειώνει πρακτικά ποτέ (Ahn et al., 2020).

Η φοιτητική ζωή αποτελεί μια περίοδο έντονης διερεύνησης και εξέλιξης της ταυτότητας. Την περίοδο λοιπόν αυτή, πολλοί φοιτητές αμφισβητούν, την προσωπικότητά τους, τον τρόπο που εκφράζονται, τις σχέσεις τους, τον σεξουαλικό τους προσανατολισμό, ακόμα και τις αξίες και τις επιλογές τους (Schwartz et al., 2013). Αναρωτιούνται πολύ συχνά, ποιος είμαι εγώ σε αυτό το νέο περιβάλλον, κι αν είναι απολύτως φυσιολογικό αυτο!

Αυτό που πρέπει να γίνει κατανοητό είναι ότι, οι άνθρωποι δεν έχουμε μία μόνο ταυτότητα, αλλά πολλές πλευρές που συνυπάρχουν ταυτόχρονα. Φυσικά, κάποιες είναι πιο ορατές κι άλλες πιο προσωπικές, κάποιες αναγνωρίζονται εύκολα από το περιβάλλον, κάποιες άλλες όχι. Στη φάση αυτή, όταν η ταυτότητα βρίσκεται σε εξέλιξη, το αίσθημα του ανήκειν μπορεί να κλονιστεί προσωρινά. Παρ΄όλα αυτά, το να μην έχεις όλες τις απαντήσεις δεν σημαίνει ότι είσαι χαμένος αλλά ότι εξελίσσεσαι. Έρευνες δείχνουν ότι οι φοιτητές που βιώνουν ισχυρότερη αίσθηση ανήκειν παρουσιάζουν μεγαλύτερη δέσμευση και καλύτερη ακαδημαϊκή προσαρμογή (Strayhorn, 2012).

Όταν δεν νιώθουν οι φοιτητές ότι ανήκουν, αν και φυσιολογική αντίδραση, δεν το εκφράζουν πάντα ανοιχτά αλλά συνήθως είναι μια σιωπηλή εμπειρία, η οποία περιλαμβάνει δισταγμό των φοιτητών να μιλήσουν στην τάξη, παρόλο που πολλές φορές έχουν κάτι να πουν, αποφεύγουν κοινωνικές δραστηριότητες γιατί νιώθουν εκτός κλίματος, προσαρμόζουν τον ευατό τους για να μην ξεχωρίζουν, κι αυτό δεν ανήκει σε κάτι θετικό. Επιπλέον, νιώθουν μοναξιά, ακόμη κι όταν βρίσκονται ανάμεσα σε άλλους.

Αυτό το βίωμα έχει σοβαρές συνέπειες στην αυτοεκτίμηση, στη συμμετοχή και την ακαδημαϊκή εμπλοκή, στην ψυχική ανθεκτικότητα και τη συνολική εμπειρία των σπουδών. Και όλα αυτά χωρίς να υπάρχει κάποια «διάγνωση» ή εμφανές πρόβλημα. Απλώς, λείπει η αίσθηση σύνδεσης. Ψυχολογικά νιώθουν μόνοι, ντρέπονται ότι κάτι δεν πάει καλά με αυτούς, απογοητεύονατι και έχουν άγχος. Όσον αφορά το κομμάτι των σκέψεων που κάνουν, υπεραναλύουν κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, συγκρίνουν τον ευατό τους με άλλους φοιτητές, αμφισβητούν τις ικανότητές τους, και έτσι αποσύρονται, απομονώνονται, χάνουν μέρος της αυθεντικότητάς τους, δεν νιώθουν ασφαλείς (Ahn et al., 2020).

Αυτό που είναι σημαντικό όσον αφορά την αντιμετώπιση όλων αυτών των επιπτώσεων, είναι αρχικά, ο διαχωρισμός της εμπειρίας από την ταυτότητα. Ειδικότερα, άλλο το «Νιώθω ότι δεν ανήκω αυτή τη στιγμή» και άλλο το «Δεν ανήκω πουθενά», καθώς το πρώτο είναι μια εμπειρία, ενώ δεύτερο είναι μια γενίκευση που μπορεί να τραυματίσει την αυτοεικόνα. Επιπλέον, πρέπει να υπάρχει αυτο-αποδοχή πριν την αποδοχή των άλλων, καθώς, η ανάγκη για ανήκειν μπορεί να μας οδηγήσει στο να μικραίνουμε πλευρές του εαυτού μας. Όμως η ουσιαστική σύνδεση δεν έρχεται μέσα από την απόκρυψη. Η αυτο-αποδοχή δεν σημαίνει ότι τα έχουμε όλα λυμένα, αλλά, ότι δεν απορρίπτουμε τον εαυτό μας επειδή δυσκολεύεται (Walton & Cohen, 2011).

Άλλο ένα σημαντικό βήμα είναι, το να δημιουργούνται μικροί κύκλοι ανήκειν. Δεν χρειάζεται να νιώθουμε ότι ανήκουμε παντού, αρκεί ένας άνθρωπος, μια ομάδα, ή και ένας χώρος όπου μπορούμε να είμαστε λίγο πιο άνετα. Το ανήκειν δεν είναι ποσότητα, είναι ποιότητα. Επιπλέον, η σύνδεση χωρίς αυτο-ακύρωση, δεν απαιτεί να συμφωνούμε με όλους ούτε να αλλάζουμε τις αξίες μας. Αντιθέτως, μπορούμε να διατηρούμε όρια, να εκφράζουμε διαφορές με σεβασμό και να επιλέγουμε πού επενδύουμε ενέργεια. Τέλος, το πιο σημαντικό είναι να ζητάμε υποστήριξη όποτε υπάρχει η ανάγκη. Το να ζητάμε βοήθεια δεν σημαίνει αποτυχία, αλλά επίγνωση ανάγκης. Οι υπηρεσίες υποστήριξης του πανεπ[ιστημίου/κολλεγίου υπάρχουν όχι μόνο όταν τα πράγματα δυσκολεύουν, αλλά και προληπτικά, για να ενισχύσουν τη σύνδεση, την αίσθηση ασφάλειας και την ανθεκτικότητα (Strayhorn, 2012).

Εν κατακλείδει, το να νιώθουμε «εκτός» κάποιες στιγμές δεν σημαίνει ότι δεν αξίζουμε να ανήκουμε. Επίσης, η ταυτότητα δεν χρειάζεται να είναι πλήρως ξεκάθαρη για να είναι έγκυρη. Η σύνδεση δεν απαιτεί ομοιότητα, απαιτεί σεβασμό και το ανήκειν δεν σημαίνει να ταιριάζεις απόλυτα, αλλά να χωράς χωρίς να μικραίνεις. Το πανεπιστήμιο/κολλέγιο δεν είναι μόνο χώρος γνώσης. Είναι χώρος διαμόρφωσης, εξερεύνησης και δημιουργίας σχέσεων. Το να βρεις πού και πώς ανήκεις μπορεί να πάρει χρόνο, και αυτό είναι απολύτως εντάξει. Να θυμάσαι ότι, δεν χρειάζεται να αλλάξεις ποιος είσαι για να ανήκεις, απλώς χρειάζεται να βρεις χώρους που σε χωρούν.

Πηγές

• Ahn, M. Y., & Davis, H. H. (2020). Four domains of students’ sense of belonging to university. Studies in Higher Education, 45(3), 622-634. https://doi.org/10.1080/03075079.2018.1564902
• Allen, K. A., Kern, M. L., Rozek, C. S., McInerney, D. M., & Slavich, G. M. (2021). Belonging: A review of conceptual issues, an integrative framework, and directions for future research. Australian journal of psychology, 73(1), 87-102. https://doi.org/10.1080/00049530.2021.1883409
• Credé, M., & Niehorster, S. (2012). Adjustment to college as measured by the student adaptation to college questionnaire: A quantitative review of its structure and relationships with correlates and consequences. Educational Psychology Review, 24(1), 133-165. https://doi.org/10.1007/s10648-011-9184-5
• Pedler, M. L., Willis, R., & Nieuwoudt, J. E. (2022). A sense of belonging at university: Student retention, motivation and enjoyment. Journal of further and Higher Education, 46(3), 397-408. https://doi.org/10.1080/0309877X.2021.1955844
• Schwartz, S. J., Zamboanga, B. L., Luyckx, K., Meca, A., & Ritchie, R. A. (2013). Identity in emerging adulthood: Reviewing the field and looking forward. Emerging adulthood, 1(2), 96-113 https://doi.org/10.1177/2167696813479781
• Strayhorn, T. L. (2012). College students’ sense of belonging: A key to educational success for all students. Routledge.
• Walton, G. M., & Cohen, G. L. (2011). A brief social-belonging intervention improves academic and health outcomes of minority students. Science, 331(6023), 1447–1451. https://doi.org/10.1126/science.1198364